Niedożywienie u pacjentów onkologicznych - dlaczego trzeba z nim walczyć!

Leczenie onkologiczne, to ogromne wyzwanie dla całego organizmu. I choć skierowane jest na komórki nowotworowe, jego działanie obejmuje również zdrowe tkanki, co może wiązać się z różnymi powikłaniami.

Jednym z powszechnie występujących skutków ubocznych terapii, w tym chemioterapii, jest niezamierzona utrata masy ciała. Objaw ten bywa jednym z pierwszych powodów, który skłania do konsultacji lekarskiej. Wskazuje się, że problem ten może dotyczyć aż 80 % pacjentów onkologicznych. Spadek wagi wśród chorych na raka może osłabiać organizm, zmniejszać skuteczność terapii, a także zwiększać ryzyko niedożywienia. Dlaczego tak się dzieje i jak temu przeciwdziałać?

Przyczyny utraty masy ciała w trakcie chemioterapii

Utrata wagi podczas chemioterapii może wynikać z wielu czynników, zarówno tych związanych z rozwijającym się guzem nowotworowym, jak i wdrożonym leczeniem, które utrudniają prawidłowe spożycie pokarmu. Wskazuje się, że wśród chorych przyjmujących chemioterapię, ubytek masy ciała jest ściśle związany ze zwiększoną toksycznością leczenia.

Wśród przyczyn spadku masy ciała podczas chemioterapii wymienia się:

• utratę łaknienia, objawiającą się brakiem apetytu,
• nudności i wymioty,
• biegunkę,
• zaparcia,
• trudności w połykaniu,
• zaburzenia smaku i zapachu,
• przedwczesne uczucie sytości,
• dolegliwości bólowe jamy ustnej (np. suchość błon śluzowych, co skorelowane jest ze stanem zapalnym jamy ustnej i nieprawidłową pracą ślinianek),
• przewlekłe zmęczenie,
• nieprawidłowe wchłanianie składników odżywczych z pożywienia,
• zwiększone zapotrzebowanie na składniki odżywcze,
• stres związany z chorobą i leczeniem.

Jakie mogą być konsekwencje utraty masy ciała w chorobie nowotworowej?

Niekontrolowana utrata masy ciała przy nowotworze, związana jest z pogorszeniem stanu odżywienia. W konsekwencji wzrasta ryzyko rozwoju niedożywienia, które stanowi istotny problem, zarówno w czasie hospitalizacji, jak i rekonwalescencji. Stan ten zwiększa prawdopodobieństwo powikłań związanych z chorobą i leczeniem, takich jak:

• osłabienie układu odpornościowego,
• zakażenia układu pokarmowego, moczowego,
• zaburzenia pracy nerek, wątroby,
• zaburzenia trawienia i wchłaniania,
• spowolnienie gojenia ran,
• osłabienie siły mięśniowej,
• obrzęki,
• zaburzenia odżywiania,
• gorsza tolerancja leczenia,
• pogorszenie przebiegu rehabilitacji,
• osłabienie organizmu,
• obniżenie jakości życia,
• wydłużenie czasu leczenia,
• stany lękowe, depresja.

Niedożywienie i kacheksja nowotworowa

Choroby nowotworowe są ściśle skorelowane z wysokim ryzykiem rozwoju niedożywienia. Szacuje się, że problem ten występuje u 30-85 % pacjentów onkologicznych. Osoby zmagające się z nowotworami układu pokarmowego są szczególnie narażone na rozwój niedożywienia (w tym pacjenci z rakiem jelita grubego, nowotworem trzustki, dróg żółciowych czy górnego odcinka przewodu pokarmowego).

Warto również zwrócić uwagę, że każda niezamierzona utrata wagi przy nowotworze, może być objawem rozwoju zespołu wyniszczenia nowotworowego (kacheksji nowotworowej), który związany jest z ograniczonym przyjmowaniem pokarmów oraz zaburzeniami metabolicznymi. Stan ten charakteryzuje się m.in. spadkiem masy ciała, nasiloną reakcją zapalną, jadłowstrętem, anoreksją i niedokrwistością. Warto podkreślić, że niezamierzona utrata masy pacjenta i postępujące wyniszczenie organizmu pogarszają rokowania. W zaawansowanym stadium choroby, wyniszczenie nowotworowe może być bezpośrednią przyczyną zgonu nawet u 5-20 % chorych.

Jak dieta wpływa na utratę masy ciała wśród pacjentów onkologicznych?

Dieta odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu niezamierzonej utraty masy ciała podczas choroby nowotworowej. W tym czasie zapotrzebowanie organizmu na energię i białko wzrasta, a jednocześnie możliwości spożywania pełnowartościowych posiłków są ograniczone.

W sytuacji, kiedy dieta nie pozwala na zapewnienie wszystkich niezbędnych składników w odpowiednich proporcjach, organizm zaczyna czerpać składniki z własnych zasobów. W konsekwencji dochodzi do utraty masy ciała, co może skutkować niedożywieniem, a nawet wyniszczeniem organizmu. Utrata masy ciała przy niedożywieniu związana jest ze zmniejszeniem masy tkanki mięśniowej oraz tłuszczowej, a także obniżeniem się masy narządów wewnętrznych. Osłabienie siły mięśni często poprzedza ubytek masy mięśniowej.

Jak zapobiegać chudnięciu chorego w trakcie chemioterapii?

Istotne znaczenie w zapobieganiu utraty masy ciała pacjenta, ma odpowiednie żywienie. Warto podkreślić konieczność dostosowania zaleceń żywieniowych do rodzaju, jak i nasilenia objawów związanych z rozwojem choroby nowotworowej oraz zastosowaną chemioterapią.

Poniżej znajdziesz wskazówki żywieniowe dla chorych zmagających się z zaburzeniami odżywiania i niekontrolowaną utratą masy ciała:

• staraj się jeść częściej i regularnie (nawet 6-8 razy dziennie, co 2-3 godziny), uzupełniając główne posiłki drobnymi przekąskami bogatymi w białko i kalorie (np. orzechy, masło orzechowe, suszone owoce, awokado, jogurt, kanapki, budyń lub kisiel)
• zadbaj o odpowiednią, regularną podaż płynów, zwłaszcza między posiłkami (to szczególnie ważne przy nadmiernej suchości jamy ustnej, biegunkach, wymiotach czy zaparciach),
• zwróć uwagę, aby w każdym posiłku znalazło się źródło białka (np. chude ryby, jaja, chude mięso, chude mleko),
• w miarę możliwości zadbaj o jak najbardziej urozmaiconą dietę, w której nie powinno zabraknąć m.in. warzyw i owoców (staraj się sięgać po świeże, ale jeżeli wywołują one uciążliwe dolegliwości, wybieraj gotowane, w formie musów, zup czy soków przecierowych),
• uzupełniaj gotowe potrawy dodatkiem niewielkich ilości dobrej jakości tłuszczów, np. oliwy z oliwek, oleju lnianego czy oleju rzepakowego,
• sięgaj po ulubione potrawy o dowolnej porze dnia, kiedy masz na nie ochotę,
• jeżeli zmagasz się z nudnościami oraz zaburzeniami smaku i zapachu, zwróć uwagę na to, że posiłki powinny mieć odpowiednią temperaturę – najlepiej, aby były przestudzone, bądź chłodne, co pozwala na złagodzenie dolegliwości,
• unikaj pokarmów twardych i suchych przy występowaniu zaburzeń połykania czy innych, uciążliwych objawów w jamie ustnej – w zamian sięgaj po zmiksowane, półpłynne potrawy,
• ogranicz spożycie produktów, które mogą powodować wzdęcia, np. fasola, brokuły, kalafior, kapusta czy napoje gazowane.

Wsparcie żywieniowe w chorobie nowotworowej

Cennym wsparciem żywieniowym w onkologii, kiedy chorobie towarzyszy niezamierzona utrata masy ciała, a spożycie tradycyjnych posiłków staje się utrudnione, jest żywność medyczna.

Kluczową zaletą doustnych preparatów odżywczych jest skoncentrowany skład w niewielkiej objętości. Ich wdrożenie, w przypadku doświadczania uciążliwych objawów, w tym znacznie zmniejszonego apetytu, pomaga w dostarczeniu odpowiedniej ilości składników odżywczych, poprawiając stan odżywienia. Jeżeli zmagasz się z utratą wagi podczas chemioterapii, porozmawiaj z lekarzem o uzupełnieniu codziennej diety w żywność specjalnego przeznaczenia medycznego.

Przykładem produktu dedykowanego pacjentom onkologicznym niedożywionym lub narażonym na niedożywienie, jest Resource Protein. To wysokobiałkowy posiłek w płynnej formie, którego zastosowanie pomoże Ci w uzupełnieniu codziennej diety w białko, dzięki zawartości aż 18,8 g białka w jednej butelce. W zależności od preferencji, możesz wybrać spośród 5 różnych wersji smakowych. W przeprowadzonym w styczniu 2025 roku badaniu ilościowym, oceniającym smak żywności medycznej, pacjenci onkologiczni wyróżnili produkt Resource za optymalny smak pod względem słodkości. Co więcej, Resource wyróżnił się na tle konkurencji, uzyskując lepsze wyniki w ogólnej porównawczej ocenie smaku.

Jeżeli jednak preferujesz formę proszku, możesz rozważyć z lekarzem wdrożenie produktu Resource Instant Protein. To koncentrat białka w proszku o neutralnym smaku, który możesz wykorzystać jako dodatek do ulubionych posiłków. Jeżeli z kolei zależy Ci na dużej dawce energii, sprawdź Resource 2.0. To wysokoenergetyczny posiłek w płynie, który zawiera aż 400 kcal w jednej butelce.

Dlaczego warto dbać o stan odżywienia w chorobie?

Kompleksowe podejście do leczenia, z uwzględnieniem żywienia, wpływa na poprawę rokowań pacjenta. Wdrożenie leczenia żywieniowego ma na celu zapobieganie niedożywieniu, a także zaspokojenie potrzeb żywieniowych chorego, w trakcie terapii przeciwnowotworowej i dostarczenie niezbędnych składników diety.

Odpowiednio zbilansowana dieta, dostosowana indywidualnie do stanu zdrowia, objawów i możliwości pacjenta, odgrywa bardzo ważną rolę we wsparciu organizmu w walce z chorobą, wzmacniając układ odpornościowy i zwiększając szansę na skuteczne leczenie. Jej głównym celem jest prewencja rozwoju niedożywienia i kacheksji nowotworowej. W związku z tym, troska o właściwy sposób żywienia w chorobie, może mieć realny wpływ na przebieg terapii i jakość życia chorego.

Regularnie kontroluj swoją masę ciała i monitoruj zmiany. Pamiętaj, aby poinformować swojego lekarza nawet o niewielkiej utracie masy ciała, a także dolegliwościach, które mogą być z tym związane (takie, jak wczesne uczucie sytości, nudności czy ból podczas połykania).

Leczenie onkologiczne a utrata wagi – podsumowanie

Utrata masy ciała jest powszechnym i poważnym problemem wśród pacjentów onkologicznych, który może dotyczyć nawet 80 % chorych. Niezamierzone chudnięcie podczas chemioterapii może znacząco osłabić organizm, zmniejszyć skuteczność leczenia oraz zwiększyć ryzyko niedożywienia i kacheksji nowotworowej. Kluczowe znaczenie w zapobieganiu ma odpowiednio zbilansowana dieta, dostosowana do indywidualnych potrzeb i możliwości pacjenta. Troska o m.in. częste, niewielkie posiłki bogate w białko i energię, regularne nawadnianie oraz uzupełnienie diety w żywność medyczną, może skutecznie wspierać organizm w utrzymaniu prawidłowej masy ciała.

Pamiętaj, że właściwe odżywianie w trakcie choroby nowotworowej, to nie tylko sposób na zapobieganie utracie wagi, ale również istotny element wspomagający proces leczenia, wpływający na jego skuteczność oraz jakość życia pacjenta. Regularna kontrola masy ciała i otwarta komunikacja z lekarzem są niezbędne, aby szybko reagować na niepokojące zmiany i dostosowywać strategię żywieniową do aktualnych potrzeb organizmu.