infolinia: +48 800 174 902
Leczenie żywieniowe chorych w opiece paliatywnej
Dieta wspierająca opiekę paliatywną – rola żywienia medycznego w trudnym czasie
Opieka paliatywna niesie ze sobą ogromne wyzwanie zarówno dla osoby chorej, jak i jej bliskich. W tym wymagającym czasie odpowiednie odżywianie staje się nie tylko formą czułej troski, ale przede wszystkim ważnym aspektem poprawiającym jakość i komfort życia. Kiedy tradycyjne posiłki przestają wystarczać lub ich zjedzenie sprawia trudność, nieocenionym wsparciem okazuje się żywność medyczna. Dowiedz się, co zrobić, aby przynieść ulgę i zapewnić jak największy komfort w tym szczególnie trudnym czasie.
Jakie znaczenie ma wsparcie żywieniowe chorych w opiece paliatywnej?
Wsparcie żywieniowe stanowi szczególnie ważny element terapii u chorych objętych opieką paliatywną. Z uwagi na to, że problem niedożywienia dotyczy 60-80% osób z zaawansowanym nowotworem, a w końcowej fazie choroby niemal 90% chorych umiera z objawami niedożywienia lub wyniszczenia, jego odpowiednie rozpoznanie i wczesne wdrożenie właściwych działań, mają kluczowe znaczenie na wszystkich etapach leczenia. Odpowiednio dobrana dieta w opiece paliatywnej służy nie tylko pokryciu fizjologicznych potrzeb organizmu, ale przede wszystkim zapewnia holistyczne wsparcie chorego i jego bliskim, przyczyniając się do poprawy jakości życia, ograniczenia powikłań oraz łagodzenia cierpienia.Zapobieganie utracie masy ciała i niedożywieniu wśród chorych z zaawansowaną chorobą
Niezamierzona utrata masy ciała jest częstym i poważnym problemem u osób z zaawansowaną chorobą nowotworową, prowadzącym do postępującego wyniszczenia organizmu, określanego jako kacheksja nowotworowa. Odpowiednio wcześnie wdrożona interwencja żywieniowa może pomóc w ograniczaniu dalszej utracie masy ciała [MM1.1]poprzez zapewnienie pełnowartościowego pokrycia zapotrzebowania na składniki odżywcze. Zwiększenie podaży energii i białka, a także uzupełnienie diety specjalistyczną żywnością medyczną, może skutecznie wspierać stabilizację masy ciała, poprawiając jednocześnie stan odżywienia i komfort życia chorego.Właściwy stan odżywienia pozwoli podtrzymać fizyczną i mentalną funkcję organizmu
Niedożywienie negatywnie wpływa zarówno na funkcjonowanie fizyczne, jak i psychiczne chorego, prowadząc m.in. do osłabienia odporności, gorszego gojenia ran, zwiększenia drażliwości, czy objawów depresyjnych. Odpowiednia podaż energii i białka ogranicza utratę masy oraz siły mięśniowej, która jest jednym z najważniejszych czynników pogarszających rokowanie. Zachowanie sprawności mięśniowej sprzyja utrzymaniu samodzielności osoby chorej, co bezpośrednio przekłada się na lepsze funkcjonowanie w przebiegu choroby nowotworowej.Łagodzenie objawów choroby podstawowej i schorzeń współistniejących
Odpowiednie dostosowanie formy, konsystencji oraz składu diety może istotnie zmniejszyć nasilenie wielu uciążliwych dolegliwości pojawiających się w zaawansowanym stadium choroby. Odpowiednio indywidualnie dopasowane zalecenia żywieniowe stanowią ważny element ograniczania dolegliwości takich jak, nudności, wymioty, biegunki, zaparcia, suchość w jamie ustnej czy trudności w połykaniu.Modyfikacje sposobu przygotowania i podawania posiłków, np. unikanie potraw o intensywnym zapachu, podawanie schłodzonych dań przy nudnościach czy zmiana konsystencji diety w celu zwiększenia bezpieczeństwa połykania, mogą znacząco zmniejszyć dyskomfort chorego i korzystnie wpłynąć na jego jakość życia.
Wsparcie podczas objawowego leczenia nowotworu złośliwego
Stan odżywienia chorych onkologicznie, objętych opieką paliatywną, odgrywa kluczową rolę w tolerancji stosowanego leczenia. Osoby niedożywione oraz doświadczające utraty masy ciała, są bardziej narażone na konieczność redukcji dawek leków lub wprowadzania przerw w terapii. Utrzymanie prawidłowego stanu odżywienia wpływa korzystnie na przebieg leczenia, zmniejsza ryzyko powikłań oraz przyczynia się do poprawy ogólnego samopoczucia i komfortu chorego.Odpowiednia interwencja żywieniowa może doprowadzić też do poprawy jakości życia
Jednym z głównych celów opieki paliatywnej jest zapewnienie maksymalnego komfortu oraz poprawa jakości życia, zarówno chorego, jak i jego bliskich. Odpowiednio zaplanowane wsparcie żywieniowe jest ważne nie tylko dla zaspokojenia fizjologicznych potrzeb organizmu, lecz także ma wymiar społeczny, kulturowy i psychologiczny.Podawanie nawet niewielkich porcji dobrze tolerowanych, preferowanych przez osobę chorą potraw, może przywracać poczucie normalności, sprawiać przyjemność oraz zmniejszać stres związany z jedzeniem. Sprzyja to również podtrzymywaniu relacji rodzinnych przez wspólne spożywanie posiłków. Dodatkowo redukcja dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, utrzymanie możliwie najlepszej sprawności oraz zapewnienie estetyki jedzenia, przyczyniają się do poprawy subiektywnej jakości życia chorego i zwiększenia jego poczucia spokoju w tym trudnym dla niego czasie.
Sposoby żywienia u chorych w zaawansowanej fazie choroby nowotworowej
Dobór odpowiedniej metody żywienia, powinien być zawsze indywidualnie dopasowany przez lekarza, do stanu klinicznego oraz preferencji osoby chorej. W pierwszej kolejności wsparcie żywieniowe opiera się na modyfikacji codziennej diety oraz jej wzbogaceniu o żywność specjalnego przeznaczenia medycznego. W sytuacji, gdy takie postępowanie okazuje się niewystarczające, lekarz – wspólnie z osobą chorą i jego rodziną – rozważa wprowadzenie żywienia dojelitowego lub pozajelitowego.Żywienie doustne i wsparcie żywnością medyczną
Jeżeli układ pokarmowy funkcjonuje prawidłowo, a pokarm jest skutecznie trawiony i wchłaniany, należy dążyć do jak najdłuższego utrzymania żywienia doustnego, odpowiednio je modyfikując. Naturalna droga przyjmowania pokarmów pozostaje najbardziej fizjologicznym i preferowanym rozwiązaniem, o ile chory może bezpiecznie połykać. Na tym etapie warto skorzystać z profesjonalnego wsparcia dietetyka, który pomoże dobrać produkty dostarczające odpowiedniej ilości energii i białka oraz w przypadku problemów z połykaniem, zaproponuje modyfikację konsystencji posiłków, zwiększając ich bezpieczeństwo i tolerancję.Żywność medyczna – dodatkowe wsparcie żywieniowe
Gdy tradycyjna dieta to za mało, warto porozmawiać z lekarzem o wprowadzeniu doustnej żywności specjalnego przeznaczenia medycznego. Są to gotowe do spożycia preparaty o wysokiej wartości odżywczej, które w niewielkiej objętości dostarczają skoncentrowanej ilości energii, białka oraz witamin i składników mineralnych. Ich płynna forma stanowi istotne ułatwienie dla osób mających trudności z jedzeniem stałych pokarmów lub z ich przygotowaniem, umożliwiając łatwe spożycie pełnowartościowego pokarmu.Przykładem takiego wsparcia są preparaty z linii Resource. W zależności od tego, czego akurat potrzebuje organizm osoby chorej, można wybrać:
- Resource Protein – preparat odżywczy bogaty w białko, dostępny w wygodnym kartoniku, który występuje aż w 5 różnych wariantach smakowych, co zachęca do jedzenia, zwłaszcza gdy choroba lub leczenie wpływają na zmianę smaku,
- Resource 2.0 – wysokoenergetyczny produkt w poręcznej butelce, który dostarcza bardzo dużo kalorii w małej ilości płynu,
- Resource 2.0+Fibre – wysokoenergetyczny preparat zamknięty w butelce, wzbogacony dodatkowo o błonnik, który wspiera prawidłową pracę jelit, co może być szczególnie pomocne przy zaparciach,
- Resource Diabet Plus –– produkt o zwiększonej zawartości kalorii i białka, a jednocześnie niskim indeksie glikemicznym, stworzony z myślą o osobach z cukrzycą czy insulinoopornością.
Żywienie dojelitowe
Żywienie dojelitowe znajduje zastosowanie w sytuacjach, gdy osoba chora nie jest w stanie przyjmować wystarczającej ilości pokarmów drogą doustną, mimo że jego przewód pokarmowy funkcjonuje prawidłowo. Jest to sytuacja częsta m.in. przy ciężkich zaburzeniach połykania (dysfagii), występującymi w przebiegu np. chorób neurologicznych, po udarach mózgu czy w nowotworach zlokalizowanych w obrębie głowy, szyi oraz górnego odcinka przewodu pokarmowego. Żywienie to polega na podawaniu specjalistycznych, kompletnych pod względem odżywczym preparatów, bezpośrednio do przewodu pokarmowego za pomocą zgłębników.Żywienie pozajelitowe
Żywienie pozajelitowe stanowi formę wsparcia żywieniowego, stosowaną w przypadkach, gdy odżywianie drogą przewodu pokarmowego jest niemożliwe, przeciwwskazane lub niewystarczające. Polega ono na dostarczaniu organizmowi drogą dożylną, specjalnie przygotowanej wieloskładnikowej mieszaniny odżywczej zawierającej wszystkie niezbędne elementy, takie jak białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy oraz składniki mineralne.Jak powinno wyglądać postępowanie żywieniowe w opiece paliatywnej?
Nie ma jednego, uniwersalnego schematu postępowania żywieniowego, który będzie odpowiedni dla wszystkich osób z chorobą nowotworową. Postępowanie żywieniowe musi być zindywidualizowane, a przy jego planowaniu uwzględnia się stopień zaawansowania choroby, szacowane rokowanie, możliwości metaboliczne organizmu, a także wolę i preferencje chorego. Kluczowym celem wszelkich działań nie jest odżywienie organizmu za wszelką cenę, lecz zapewnienie jak najlepszej jakości i maksymalnego komfortu życia.Zbilansowana dieta u chorych z zaawansowaną chorobą nowotworową
Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami, podstawą opieki żywieniowej powinna być odpowiednio zbilansowana dieta doustna, która w pełni pokrywa zapotrzebowanie na energię, białko oraz niezbędne mikroskładniki. Ze względu na zwiększone potrzeby organizmu, zapotrzebowanie energetyczne osób z chorobą nowotworową szacuje się na 25-35 kcal/ kg idealnej masy ciała/dobę, natomiast podaż białka na poziomie 1,2-1,5 g białka/kg idealnej masy ciała/dobę.Jeżeli tradycyjna dieta nie pokrywa tych potrzeb, zaleca się wzbogacanie posiłków produktami wysokokalorycznymi (np. olejami roślinnymi, masłem) lub uzupełnienie diety żywnością specjalnego przeznaczenia medycznego. Eksperci odradzają natomiast stosowanie diet restrykcyjnych (np. głodówki, diety ketogenicznej czy diety dr Dąbrowskiej), ponieważ mogą one szybko pogorszyć stan odżywienia, zwiększając ryzyko niedoborów.
Żywienie osób chorych częściej, ale małymi porcjami
Wielu chorych zmaga się z brakiem apetytu lub uczuciem wczesnej sytości, dlatego korzystnym rozwiązaniem jest spożywanie posiłków o małej objętości, ale częściej – nawet od 6 do 8 razy dziennie. Podawanie posiłków na mniejszych talerzach może dodatkowo sprzyjać lepszej akceptacji jedzenia. Kluczowe w tym podejściu jest jednoczesne zwiększenie gęstości energetycznej i białkowej potraw tak, aby nawet niewielkie ilości dostarczały znaczącej wartości odżywczej bez nadmiernego obciążania przewodu pokarmowego.Unikanie przymusu jedzenia
W opiece paliatywnej najważniejszy jest spokój i komfort, dlatego nie należy zmuszać chorego do jedzenia. Przymus często przynosi odwrotny skutek – wywołuje niepotrzebny stres, dolegliwości żołądkowe i napięcie w relacji z bliskimi. Zamiast martwić się o wielkość zjadanych porcji, warto proponować niewielkie ilości ulubionych dań i w pełni uszanować to, na ile osoba chora ma w danej chwili ochotę.Leczenie żywieniowe w opiece paliatywnej – podsumowanie
Odpowiednie wsparcie żywieniowe w opiece paliatywnej, stanowi istotny element kompleksowej troski o chorego, realnie wpływając na jego samopoczucie, komfort oraz stan odżywienia w przebiegu choroby nowotworowej. Najważniejsze zasady, o których warto pamiętać, to przede wszystkim wczesne rozpoznanie ryzyka niedożywienia i systematyczna ocena stanu odżywienia na każdym etapie choroby.Podstawą postępowania żywieniowego jest dobrze zbilansowana dieta doustna, bogata w białko i energię, która w razie potrzeby powinna być uzupełniona dobraną przez lekarza żywnością medyczną, np. preparatami z linii Resource. Posiłki najlepiej podawać często i w małych porcjach, dbając o ich smak i estetykę. Odpowiednia modyfikacja diety pomaga łagodzić uciążliwe dolegliwości wynikające z choroby, takie jak nudności i wymioty.
Żywienie dojelitowe lub pozajelitowe wprowadza się dopiero wtedy, gdy droga doustna jest niewystarczająca lub niemożliwa. Na każdym etapie opieki, kluczowe jest uszanowanie woli i preferencji chorego – karmienie na siłę nigdy nie jest dobrym rozwiązaniem. Warto pamiętać, że dobrze zaplanowane wsparcie żywieniowe może znacząco poprawić jakość życia, a decyzje dotyczące żywienia zawsze powinny być podejmowane wspólnie przez chorego, jego bliskich oraz zespół medyczny.
FAQ
Jaka jest rola żywienia w opiece paliatywnej?
Główną rolą żywienia w opiece paliatywnej jest utrzymanie podstawowych funkcji organizmu, poprawa jakości życia oraz łagodzenie uciążliwych objawów choroby. Odpowiednia interwencja dietetyczna wspiera zachowanie siły, zmniejsza ryzyko powikłań, a także wspomaga dobrostan psychiczny chorego.Jakie pokarmy są dobre dla pacjentów paliatywnych?
Najlepiej sprawdzają się produkty lekkostrawne, dobrze tolerowane oraz dostosowane do indywidualnych preferencji chorego. Zaleca się podawanie posiłków o małej objętości, lecz wysokiej zawartości białka i energii. W zaawansowanym stadium choroby szczególnie ważne są ulubione potrawy osoby chorej, zwiększające komfort jedzenia.Czym jest paliatywne żywienie pozajelitowe?
Jest to forma żywienia polegająca na dożylnym podawaniu wszystkich niezbędnych składników odżywczych. Stosuje się ją, gdy przewód pokarmowy nie funkcjonuje prawidłowo lub gdy odżywianie drogą naturalną jest niemożliwe lub niewystarczające. Decyzja o jego wdrożeniu jest podejmowana przez lekarza po indywidualnej ocenie klinicznej i uwzględnia stan chorego, rokowanie oraz jego wolę.Jak postępować, gdy chory odmawia jedzenia?
Nie należy zmuszać osoby chorej do jedzenia, szczególnie w końcowym etapie choroby, kiedy spadek apetytu jest zjawiskiem naturalnym. Zamiast tego, warto proponować niewielkie porcje ulubionych dań na mniejszych talerzach, dbać o estetykę posiłków i wyeliminować z otoczenia drażniące zapachy, które mogą powodować mdłości.Czy należy karmić pacjenta objętego opieką paliatywną?
Odpowiednie odżywianie jest bardzo ważne, aby zapobiegać niedożywieniu i podtrzymywać siły osoby chorej. W końcowej fazie życia zapotrzebowanie na pokarm i płyny naturalnie się zmniejsza. W takiej sytuacji intensywne żywienie nie przynosi już korzyści, a może wręcz nasilić dolegliwości – najważniejsze w tym czasie staje się łagodzenie objawów i uszanowanie woli chorego.Piśmiennictwo:
1. Zmarzły A, Dzierżanowski T, Bryniarska-Filipczak I, et al. Leczenie żywieniowe u dorosłych pacjentów z nowotworem objętych opieką paliatywną – rekomendacje Polskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego, Polskiego Towarzystwa Medycyny Paliatywnej, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Pielęgniarstwa Opieki Paliatywnej we współpracy z Polskim Towarzystwem Onkologii Klinicznej i Polskim Towarzystwem Gastroenterologicznym. Medycyna Paliatywna. 2018;10(3):95–114.
2. Badian M, Dzierżanowski T. Malnutrition in palliative care. Medycyna Paliatywna/Palliative Medicine. 2018;10(1):12-18.
3. Kłęk S, Kapała A, Surwiłło-Snarska A et al. Leczenie żywieniowe w onkologii. Onkologia w Praktyce Klinicznej - Edukacja. 2024;10(2):111–129.
4. Cotogni P, Stragliotto S, Ossola M, Collo A, Riso S, On Behalf Of The Intersociety Italian Working Group For Nutritional Support In Cancer. The Role of Nutritional Support for Cancer Patients in Palliative Care. Nutrients. 2021;13(2):306.
5. Öner Ö, Ayvat P, Gökmen AN. Nutritional therapy in palliative care units: A bibliometric analysis. Medicine (Baltimore). 2025;104(10):e41772.
6. Batu Z, Bülbül Maraş G, Turan K. Enhancing nutritional care in palliative care units: assessing nurse knowledge and quality perception in enteral nutrition practices. BMC Nurs. 2024;23(1):949.
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego. Stosować pod kontrolą lekarza. Resource Protein – do postępowania dietetycznego w stanach niedożywienia i/lub w przypadku ryzyka niedożywienia, któremu może towarzyszyć zwiększone zapotrzebowanie na białko. Resource 2.0, Resource 2.0+Fibre – do postępowania dietetycznego w stanach niedożywienia i/lub w przypadku ryzyka niedożywienia. Resource Diabet Plus – do postępowania dietetycznego w przypadku niedożywienia lub ryzyka niedożywienia u pacjentów z zaburzeniami metabolizmu glukozy.
Mogą zainteresować Cię również
Polecane produkty
dla pacjenta onkologicznego
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego. Stosować pod kontrolą lekarza. Resource 2.0, Resource 2.0+Fibre: Do postępowania dietetycznego w stanach niedożywienia i/lub w przypadku ryzyka niedożywienia. Resource Protein: Do postępowania dietetycznego w stanach niedożywienia i/lub w przypadku ryzyka niedożywienia, któremu może towarzyszyć zwiększone zapotrzebowanie na białko. Resource Diabet Plus: Do postępowania dietetycznego w przypadku niedożywienia lub ryzyka niedożywienia u pacjentów z zaburzeniami metabolizmu glukozy. Resource Instant Protein: Do postępowania dietetycznego u pacjentów w stanach niedożywienia lub w przypadku ryzyka niedożywienia, u których może występować zwiększone zapotrzebowanie na białko. Resource Refresh: Do postępowania dietetycznego u pacjentów onkologicznych z zaburzeniami zmysłu smaku związanymi z radioterapią lub chemioterapią, niedożywionych lub z ryzykiem niedożywienia. Impact Oral: Do postępowania dietetycznego w stanach niedożywienia lub ryzyku niedożywienia u pacjentów chirurgicznych w okresie okołooperacyjnym.